عمودی بکاریم؛ پایدار برداشت کنیم
به گزارش خبرگزاری ایمنا، بحران غذا دیگر تنها به زمینهای تشنه و اقلیمهای خشک محدود نیست؛ این بار، مسئله به قلب شهرها رسیده است، جایی که رشد جمعیت و فرسایش منابع طبیعی همزمان فشار را بر نظام تولید غذا تشدید کرده است، بر اساس برآوردهای سازمان ملل، جمعیت جهان تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۹ میلیارد نفر خواهد رسید و بخش عمدهای از این جمعیت، میان ۶۰ تا ۸۵ درصد، در شهرها زندگی خواهند کرد؛ روندی که نهتنها الگوی مصرف را دگرگون میکند، بلکه مدل سنتی تأمین غذا را نیز به چالش میکشد.
در چنین وضعیتی، جهان همزمان با دو فشار روبهرو است؛ از یکسو نیاز فزاینده به تولید بیشتر و از سوی دیگر محدودیت فزاینده زمینهای قابل کشت که بهگفته نهادهای بینالمللی از جمله FAO، شکاف میان تولید و مصرف تنها با افزایش سطح زیرکشت پر نخواهد شد، زیرا هم زمین در حال محدود شدن است و هم اتلاف غذا در مسیر تولید تا مصرف همچنان یکی از بزرگترین نشتیهای سیستم غذایی جهان باقی مانده است.
همینجا است که شکاف اصلی شکل میگیرد؛ در برابر کشاورزی سنتی که بر وسعت، آب و خاک تکیه دارد، کشاورزی عمودی بر داده، فناوری و کارایی فضا متکی است و این همان نقطهای است که رقابت را از سطح مزرعه به سطح زیرساخت، انرژی و ژئوپلیتیک شهری منتقل میکند.
در این میان، کشاورزی عمودی یا طبقاتی از حاشیه بحثهای فناورانه به متن استراتژیهای شهری و امنیت غذایی منتقل شده است، ایدهای که ریشههای آن را به باغهای معلق بابل نسبت میدهند که امروز در قالبی مدرن بازتعریف شده است.
اما اهمیت این تحول تنها در افزایش بهرهوری نیست؛ کشاورزی عمودی در حال بازتعریف رابطه شهر با محیط زیست است. در نظام سنتی، کشاورزی صنعتی با رانش خاک، فرسایش لایههای حاصلخیز، آلودگی رودخانهها و دریاها با سموم و کودهای شیمیایی و نیز روانابهای مخرب، هزینهای سنگین بر اکوسیستم تحمیل کرده است.
در مقابل، مدلهای عمودی میکوشند این فشار را کاهش دهند و مصرف آب و زمین را بهطور چشمگیری پایین بیاورند، به همین دلیل است که در ارزیابیهای پژوهشی و گزارشهای اندیشکدهای، این حوزه نهتنها بهعنوان یک فناوری کشاورزی، بلکه بخشی از گذار بزرگتر به توسعه پایدار دیده میشود.
باغبانی عمودی با افزایش چشمگیر بهرهوری در هر مترمربع، پاسخی نوآورانه به محدودیتهای کشاورزی سنتی ارائه میدهد و امکان تولید بیشتر را در فضای کمتر فراهم میسازد، این رویکرد با کاهش نیاز به گسترش اراضی و حفظ زیستگاههای طبیعی با نزدیککردن تولید به مراکز شهری، مسافت حملونقل و در نتیجه انتشار گازهای گلخانهای را کاهش میدهد و از افت کیفیت قابلتوجه محصولات بهویژه سبزیهای برگی در مسیر توزیع جلوگیری میکند.
از نقطه نظر محیطی، کشاورزی عمودی راهی به صرفه در مصرف حاملهای انرژی است، بهطوریکه محققان مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی و آموزش منابع طبیعی استان اصفهان با تأکید بر ظرفیتهای بینظیر کشور در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر و تنوع اقلیمی، کشاورزی عمودی را کوتاهترین مسیر برای تأمین امنیت غذایی پایدار معرفی کردند و این روش را رویکردی نوین و فناورانه برای افزایش بهرهوری تولید و مدیریت بهینه منابع آب میدانند.
در این شیوه، انواع گلها، گیاهان دارویی، سبزیها و محصولات خوراکی در سازههای چندطبقه و عمودی و با بهرهگیری از سامانههای هیدروپونیک و ایروپونیک پرورش پیدا میکنند؛ سامانههایی که با گردش بسته آب و محلول غذایی، استفاده مجدد پس از فیلتراسیون و آبیاری قطرهای یا اسپری، مصرف آب را بهطور چشمگیری کاهش میدهند و هدررفت آن را به حداقل میرسانند.
یکی از مهمترین مزایای کشت عمودی هیدروپونیک و ایروپونیک، کاهش چشمگیر مصرف آب است. در این روش، سیستم آبیاری بهصورت چرخه بسته عمل میکند؛ آب و محلول غذایی پس از عبور از ریشه گیاهان، از طریق فیلترها تصفیه شده و مجدد وارد چرخه میشود، آبیاری قطرهای یا اسپری نیز مصرف آب را به حداقل میرساند و تقریباً هیچ هدررفتی در این فرآیند وجود ندارد.
از نقطه نظر اقتصادی، اگرچه ایرادهایی به کشاورزی شهری وارد است، اما در خیلی از موارد میتوان با روشهایی نوین این مشکلات را حل کرد، بهطوریکه محققان مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان با تأکید بر توسعه این رویکرد نوین و فناورانه، گامهای مؤثری برای ترویج کشاورزی عمودی برداشتهاند، چراکه در این روش، انواع گلها، گیاهان دارویی، سبزیها و محصولات خوراکی در سازههای چندطبقه و عمودی پرورش پیدا میکنند و با بهرهگیری از سیستمهای هیدروپونیک و ایروپونیک، مصرف آب به شکل قابل توجهی کاهش مییابد.
انرژی خورشیدی؛ کلید رفع محدودیتهای کشاورزی عمودی
علی فرهادی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی اصفهان با تشریح استقبال گسترده جهانی از کشاورزی عمودی معتقد است؛ مشکلاتی همچون کمبود آب، انرژی و نیروی کار، کشورها را بهسمت کشاورزی عمودی سوق میدهد، اما روش هیدروپونیک ریشههای گیاه در محلول آب حاوی مواد مغذی قرار میگیرد یا از طریق اسپری تغذیه میشود.
این محقق اصفهانی با اشاره به نقش محوری انرژی در توسعه کشاورزی عمودی توضیح داد؛ ایران با برخورداری از ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم جهانی، ظرفیتهای بینظیری برای بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه انرژی خورشیدی دارد و این ظرفیت میتواند محدودیتهای احتمالی انرژی را برطرف کند.
فرهادی با تأکید بر مزیتهای فضاهای کنترلشده نسبت به کشت سنتی یادآور شده است؛ با توجه به کاهش سطح زیرکشت در فضای باز و امکان بهرهگیری از فضاهای کنترلشده و ارتفاع، مزایای این روش بهمراتب بیشتر از چالشهای آن خواهد بود، کشاورزی عمودی کوتاهترین مسیر آینده کشاورزی کشور است، زیرا این نوع کشاورزی افق روشنی برای تأمین امنیت غذایی و بهرهوری منابع دارد.
کشاورزی عمودی و امنیت غذایی پایدار
در همین راستا اکرم حمیدیان عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات جهاد کشاورزی اصفهان، کشاورزی عمودی را راهکاری مؤثر و راهبردی برای تأمین امنیت غذایی معرفی کرد و ابراز داشت؛ این روش با بهرهگیری از فناوریهای مدرن در محیطهای کنترلشده، امکان تولید محصولات ارگانیک و سالم را فراهم میکند.
حمیدیان استفاده کارآمد از آب، بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر، کاهش هزینههای حملونقل، کمتر شدن جنگلزدایی و مدیریت آسان وظایف کشاورزی را از مزایای این روش دانست و اعتقاد دارد؛ با این رویکرد میتوان علاوهبر بهبود سلامت شهری و کاهش آلایندهها، محصولات را در برابر شرایط جوی نامساعد محافظت کرد و کشاورزی را بهسمت پایداری هدایت کرد.
وی با تاکید بر قابلیتهای گستردهتر این فناوری معتقد است؛ مزارع عمودی هیدروپونیک و اکواپونیک میتوانند علاوهبر تولید سبزی و صیفی، علوفه تازه دام و آبزیان را نیز تأمین کنند، این روش ضمن کاهش وابستگی به شرایط اقلیمی، کیفیت محصولات پروتئینی و لبنی را نیز بهبود میبخشد، اکواپونیک روشی نوین است که آبزیپروری و پرورش گیاهان در آب را با یکدیگر ترکیب میکند.
این پژوهشگران پیشبینی کردند که تا سال ۲۰۵۰ میلادی، کشاورزی عمودی با بهرهگیری از روشهای هیدروپونیک، اکواپونیک و ایروپونیک به یکی از ابزارهای اصلی تأمین غذای پایدار در جهان تبدیل خواهد شد و میتواند نیازهای غذایی جمعیت رو به افزایش دنیا را به شکلی پایدار و کارآمد تأمین کند.
چالشها و فرصتهای پیشرو
با این حال، هر دو محقق بر وجود موانع در مسیر توسعه این فناوری در کشور تأکید کردند، چراکه هزینههای بالای اولیه، پیچیدگی فناوری، آگاهی محدود در میان کشاورزان و نیاز به مهارتهای تخصصی از موانع اصلی پذیرش گسترده این روش بهشمار میرود، بر همین اساس، توسعه کشاورزی عمودی نیازمند حمایت مالی و سرمایهگذاری جدی بخش خصوصی است.
در این میان، دولتمردان علاقه فزایندهای به ترویج کشاورزی عمودی بهعنوان بخشی از راهبرد نوسازی بخش کشاورزی و افزایش خودکفایی غذایی نشان داده است، ابتکاراتی شامل بودجههای تحقیقاتی، پروژههای آزمایشی و حمایتهای سیاستی با هدف تشویق سرمایهگذاری در این فناوریها در دستور کار قرار گرفته است که مؤسسههای پژوهشی همچون پردیس ابوریحان دانشگاه تهران و پژوهشکده محیطهای کنترلشده کرج فعالیتهایی در این زمینه آغاز کردهاند، اما توسعه تجاری آن نیازمند ورود جدی بخش خصوصی است.
نگاه به افق؛ شهر بهمثابه مزرعه
مسیر پیشرو اگرچه همچنان با ملاحظاتی جدی همراه است، اما از اهمیت این روند نمیکاهد، چراکه کارشناسان بینالمللی بارها یادآور شدهاند که کشاورزی عمودی برای گسترش پایدار نیازمند انرژی ارزان، سرمایهگذاری بلندمدت و مدل اقتصادیای است که هزینه تولید را با بازار شهری هماهنگ کند، زیرا با افزایش آگاهی و مقرونبهصرفه شدن فناوری، آینده کشاورزی عمودی امیدوارکننده به نظر میرسد.
آنچه امروز در قالب چند مزرعه طبقاتی، گلخانه هوشمند یا مجتمع تولید غذای شهری دیده میشود، میتواند در دهههای آینده به یکی از ستونهای اصلی امنیت غذایی جهان بدل شود. در جهانی که جمعیت، شهرنشینی و کمبود زمین بهطور همزمان معادله غذا را بازآرایی میکنند، کشاورزی عمودی تنها یک فناوری جایگزین نیست، نشانه آغاز نظمی تازه است که در آن، شهر دیگر مصرفکننده غذا نخواهد بود، بلکه به تولیدکنندهای فعال، فشرده و راهبردی تبدیل میشود. این همان نقطهای است که بحران، فرصت را فعال میکند و فشارهای جهانی، بهجای فرسایش، موتور یک بازآفرینی بزرگ در معماری تأمین غذای بشر میشود.
دیدگاهتان را بنویسید