مراتع خورشیدی الگویی نوین برای توسعه پایدار در ایران
به گزارش خبرگزاری ایمنا، کشور ایران با پهنه وسیع سرزمینی و تابش قابل توجه خورشید در بخش بزرگی از سال، در نقطهای ایستاده که میتواند بخشی از فشار تاریخی بر سوختهای فسیلی را کاهش دهد و همزمان برای مراتع که زیر بار کمآبی، چرای بیرویه و تخریب پوشش گیاهی فرسوده شدهاند، کارکردی تازه تعریف کند، این همان جایی است که صنعت برق از یک مصرفکننده منابع طبیعی، به بازیگری در حفاظت از سرزمین تبدیل میشود؛ تغییری که اگر درست مدیریت شود، میتواند موازنه میان تولید انرژی و صیانت از منابع طبیعی را دگرگون کند.
در سالهای اخیر گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی و نهادهای پژوهشی حوزه اقلیم بارها تأکید کردهاند که انرژی خورشیدی به یکی از سریعترین و رقابتیترین منابع تولید برق در جهان تبدیل شده است، اما مسئله امروز تنها تولید برق ارزانتر نیست، مسئله بر سر نوع استفاده از زمین است.
الگوی موسوم به «اگروفوتوولتائیک» یا ترکیب تولید انرژی خورشیدی با کارکردهای کشاورزی و مرتعی، در بسیاری از کشورها بهعنوان راهی برای عبور از تقابل سنتی میان توسعه صنعتی و حفاظت محیطزیست مطرح شده است. در این مدل، پنلهای خورشیدی تنها ابزار تولید برق نیستند؛ آنها با ایجاد سایه کنترلشده، کاهش تبخیر رطوبت خاک، تعدیل دمای سطح زمین و محافظت نسبی از خاک در برابر باد و باران، میتوانند بخشی از روند فرسایش و تخریب مرتع را مهار کنند.
اهمیت این الگو در ایران از آنجا بیشتر میشود که بحران آب، کاهش توان اکولوژیک مراتع و فشار معیشتی بر بهرهبرداران محلی، یک چرخه فرساینده ایجاد کرده است؛ چرخهای که در آن کمبود درآمد، به افزایش فشار چرا و تخریب بیشتر منابع طبیعی منجر میشود، نصب اصولی پنلهای خورشیدی در مراتع، اگر با مکانیابی دقیق، انتخاب پنل مناسب، پرهیز از تخریب خاک، رعایت فاصله میان سازهها و مشارکت مرتعداران همراه باشد، میتواند این چرخه را تا حدی بشکند.
در چنین سناریویی، مرتعدار تنها بهرهبردار سنتی علوفه نیست؛ به شریک اقتصاد انرژی پاک تبدیل میشود، این تغییر جایگاه جوامع محلی را تقویت میکند، فشار بر دامداری سنتی را کاهش میدهد و به مدیریت پایدارتر پوشش گیاهی امکان میدهد.
اصفهان در این میان میتواند یکی از کانونهای جدی این تحول باشد، استانی که هم با کمآبی، فرسایش خاک و فشار بر منابع طبیعی روبهرو است و هم بهدلیل تابش مناسب خورشید، گسترههای مرتعی قابل مطالعه و موقعیت جغرافیایی راهبردی، ظرفیت تبدیل شدن به پایلوت ملی مراتع خورشیدی را دارد.
بهویژه در بخشهایی از غرب، جنوب و نواحی مستعد استان که شرایط دمایی و مرتعی متعادلتری نسبت به پهنههای بسیار گرم و کویری دارند، امکان طراحی الگوهایی وجود دارد که تولید برق پاک را با حفاظت از خاک، حفظ رطوبت و تقویت پوشش گیاهی پیوند بزند، این مزیت برای اصفهان تنها زیستمحیطی نیست؛ میتواند در آینده به یک مزیت اقتصادی و فناورانه نیز تبدیل شود و استان را در صف مقدم نسل تازهای از نیروگاههای خورشیدی قرار دهد، بنابراین مراتع خورشیدی را باید فراتر از یک طرح تولید برق دید؛ این ایده میتواند پاسخی همزمان به چند بحران باشد؛ ناترازی انرژی، تخریب منابع طبیعی، کاهش رطوبت خاک، فشار بر معیشت مرتعداران و وابستگی به سوختهای فسیلی. اگر اصفهان بتواند این مسیر را با پشتوانه علمی، مشارکت محلی و استانداردهای دقیق زیستمحیطی تداوم دهد، نهتنها بخشی از آینده انرژی پاک کشور را فعال خواهد کرد، بلکه الگویی تازه از توسعه را پیش چشم کشور قرار میدهد؛ الگویی که در آن خورشید تنها منبع برق نیست، بلکه ابزاری برای بازسازی رابطه انسان، اقتصاد و طبیعت است.
بر همین اساس، گفتوگویی با مسعود ترابی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان انجام دادهایم تا ابعاد مختلف اجرای طرح مراتع خورشیدی را از منظر علمی، کشاورزی و منابع طبیعی بررسی کنیم، چراکه به باور کارشناسان، اجرای چنین طرحهایی در اصفهان میتواند فراتر از یک پروژه تنها انرژیمحور باشد و به الگویی ملی برای همافزایی میان توسعه صنعت برق، حفاظت از منابع طبیعی و توانمندسازی جوامع محلی تبدیل شود.
در این الگو، اگر مرتعداران و بهرهبرداران محلی در فرایند طراحی و اجرای طرح نقشآفرین باشند و منافع اقتصادی مشخص از محل تولید انرژی خورشیدی دریافت کنند، انگیزه بیشتری برای حفاظت از مراتع، کنترل چرای دام و مشارکت در مدیریت پایدار منابع طبیعی خواهند داشت، این همان نقطهای است که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر میتواند با عدالت محیطزیستی و اقتصاد محلی پیوند بخورد و مسیر تازهای برای آینده مراتع و معیشت جوامع وابسته مورد توجه قرار گیرد.
ایمنا: چرا امروز توسعه انرژی خورشیدی در کشور به یک ضرورت تبدیل شده است؟
ترابی: واقعیت این است که کشور در سالهای اخیر با مسئله جدی کمبود برق روبهرو بوده و یکی از دلایل مهم آن، خشکسالیهای پیدرپی و کاهش ظرفیت تولید برقآبی است، وقتی منابع آبی کاهش پیدا میکند، بهطور طبیعی تولید برق از نیروگاههای برقآبی نیز با افت جدی روبهرو میشود. از سوی دیگر، تکیه بیش از اندازه بر سوختهای فسیلی برای تولید برق، آلودگیهای زیستمحیطی قابل توجهی ایجاد میکند و انتشار گازهای گلخانهای را افزایش میدهد، بنابراین کشور ناگزیر است به سمت منابع انرژی تجدیدپذیر حرکت کند، در میان این منابع، انرژی خورشیدی بهدلیل موقعیت جغرافیایی ایران، یکی از مهمترین و در دسترسترین گزینههاست.
ایمنا: کشور از نظر جغرافیایی چه ظرفیتی برای تولید انرژی خورشیدی دارد؟
ترابی: ایران در یکی از بهترین پهنههای جغرافیایی جهان از نظر دریافت تابش خورشیدی قرار گرفته است. بسیاری از مناطق کشور، روزهای آفتابی فراوان و شدت تابش مناسبی دارند، این ویژگی ایران را به کشوری مستعد برای توسعه نیروگاههای خورشیدی تبدیل کرده است، با این حال باید بپذیریم که تاکنون از این ظرفیت به اندازه کافی استفاده نشده است، در حالی که بسیاری از کشورها با ظرفیت تابشی کمتر توانستهاند سهم قابل توجهی از برق خود را از انرژی خورشیدی تأمین کنند، هنوز در ابتدای مسیر بهرهبرداری گسترده از این منبع پاک و پایدار قرار داریم.
ایمنا: ایده مراتع خورشیدی چیست و چه تفاوتی با نیروگاههای خورشیدی معمول دارد؟
ترابی: مراتع خورشیدی به معنای استفاده از بخشی از اراضی مرتعی برای استقرار صفحات خورشیدی است؛ اما تفاوت اساسی آن با نیروگاههای خورشیدی معمول در نوع طراحی و شیوه اجراست، در زمینهای بایر یا غیرمرتعی، بهطور معمول هدف اصلی تنها تولید برق است، اما در مراتع خورشیدی باید همزمان به تولید انرژی، حفظ خاک، تداوم پوشش گیاهی، مدیریت دام و شرایط اکولوژیک منطقه توجه شود، در این الگو صفحات خورشیدی نباید به گونهای نصب شوند که مرتع از کارکرد طبیعی خود خارج شود، بلکه باید طراحی به شکلی باشد که تولید برق و حفظ مرتع در کنار یکدیگر اتفاق بیفتد. به همین دلیل نوع سازه، ارتفاع پایهها، فاصله صفحات، نحوه نصب و حتی روش اجرای پروژه اهمیت بسیار زیادی دارد.
ایمنا: اجرای صفحات خورشیدی در مراتع چه تأثیری بر پوشش گیاهی دارد؟
ترابی: اگر این طرح با اصول فنی و زیستمحیطی درست اجرا شود، میتواند آثار مثبتی بر پوشش گیاهی مراتع داشته باشد، یکی از مشکلات جدی مراتع، بهویژه در مناطق خشک و نیمهخشک، تبخیر شدید رطوبت از سطح خاک است، وقتی صفحات خورشیدی با فاصله و ارتفاع مناسب نصب شوند، بخشی از تابش مستقیم خورشید را کاهش میدهند و نوعی سایه نسبی ایجاد میکنند، این سایهاندازی کنترلشده میتواند دمای سطح خاک و میزان تبخیر را کاهش دهد و در نتیجه شرایط بهتری برای استقرار و رشد برخی گونههای مرتعی فراهم کند، البته تأکید میکنم که این اثر مثبت تنها زمانی حاصل میشود که صفحات با جانمایی درست و بدون تخریب خاک نصب شوند.
ایمنا: برخی نگران هستند که اجرای چنین طرحهایی سبب تخریب مرتع شود، چه ملاحظاتی باید رعایت شود؟
ترابی: این نگرانی بهطور کامل قابل درک است و به همین دلیل تأکید میکنیم که اجرای نیروگاه خورشیدی در مرتع نباید همچون اجرای یک پروژه عمرانی سنگین باشد، مهمترین اصل این است که خاک مرتع به هم نخورد، در چنین طرحهایی باید از پایههای کوبشی استفاده شود و تا حدامکان از خاکبرداری، تسطیح گسترده، بتنریزی وسیع و ورود ماشینآلات سنگین از جمله لودر و بولدوزر پرهیز شود.
فاصله میان صفحات باید به شکلی باشد که سطح مرتع بهطور کامل در سایه قرار نگیرد. هدف، ایجاد سایه کامل نیست؛ بلکه ایجاد یک تعادل میان تابش، سایه، رطوبت و رشد گیاه است، اگر این اصول رعایت نشود، ممکن است طرح به جای کمک به مرتع، موجب آسیب به آن شود.
ایمنا: نسبت این طرح با دامداری و فعالیت مرتعداران چگونه تعریف میشود؟
ترابی: در طراحی مراتع خورشیدی باید حضور دام و فعالیت مرتعداران به رسمیت شناخته شود؛ یعنی طرح نباید به گونهای باشد که مرتعدار از عرصه حذف شود یا کارکرد مرتع بهطور کامل تغییر کند، سازهها باید به شکلی طراحی شوند که دامها به صفحات خورشیدی آسیب نزنند و در عین حال امکان مدیریت مرتع و چرای کنترلشده وجود داشته باشد، یکی از مزایای مهم این طرح آن است که میتواند برای مرتعداران و عشایر درآمد مکمل ایجاد کند، وقتی جامعه محلی از محل تولید انرژی خورشیدی یا مشارکت در پروژه درآمدی پایدار داشته باشد، فشار اقتصادی بر آنها کاهش پیدا میکند و نیاز به افزایش تعداد دام برای تأمین معیشت کمتر میشود.
ایمنا: آیا میتوان گفت مراتع خورشیدی به کاهش فشار چرای دام کمک میکند؟
ترابی: بله، یکی از مهمترین پیامدهای مثبت این طرح میتواند کاهش فشار بهرهبرداری از مراتع باشد، امروز بخشی از فشار وارد بر مراتع ناشی از این است که مرتعداران و عشایر برای تأمین معیشت خود ناچارند تعداد دام بیشتری وارد مرتع کنند، این موضوع در بلندمدت موجب تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک و کاهش ظرفیت اکولوژیک مرتع میشود، اگر اجرای طرحهای خورشیدی درآمد جدیدی برای این جوامع ایجاد کند، وابستگی صرف به دام کاهش پیدا میکند، در نتیجه امکان مدیریت بهتر تعداد دام فراهم میشود و فشار چرا بر مراتع کاهش پیدا میکند، این موضوع هم به نفع منابع طبیعی و هم به نفع اقتصاد خانوارهای عشایری و مرتعدار است.
ایمنا: این طرح چه ارتباطی با تغییرات اقلیمی و خشکسالی دارد؟
ترابی: مراتع خورشیدی از دو منظر با تغییرات اقلیمی ارتباط دارد. نخست، از جهت کاهش مصرف سوختهای فسیلی؛ وقتی بخشی از برق کشور از انرژی خورشیدی تأمین شود، نیاز به استفاده از سوختهایی همچون مازوت، گازوئیل و سایر سوختهای آلاینده کاهش پیدا میکند، این موضوع به کاهش انتشار دیاکسیدکربن و سایر آلایندهها کمک میکند.
دوم، از نگاه سازگاری با تغییرات اقلیمی؛ در شرایط خشکسالی و افزایش دما، حفظ رطوبت خاک و کاهش تبخیر اهمیت زیادی دارد. صفحات خورشیدی، اگر درست نصب شوند، میتوانند با ایجاد سایه نسبی، شرایط خرداقلیمی بهتری در سطح مرتع ایجاد کنند و به بهبود وضعیت پوشش گیاهی کمک کنند، بنابراین این طرح هم جنبه کاهشدهنده انتشار و هم جنبه سازگاری با اقلیم دارد.
ایمنا: اصطلاح «آگروفوتوولتائیک» در این زمینه به چه معناست؟
ترابی: آگروفوتوولتائیک یا همان ترکیب فعالیتهای کشاورزی و مرتعی با تولید انرژی خورشیدی، الگویی است که در دنیا مورد توجه زیادی قرار گرفته است. در این مدل، زمین تنها برای تولید برق استفاده نمیشود، بلکه کارکردهای دیگر آن همچون تولید علوفه، حفظ پوشش گیاهی، مدیریت دام یا حتی برخی فعالیتهای کشاورزی نیز حفظ میشود، این رویکرد در بسیاری از کشورها توسعه پیدا کرده و نتایج خوبی داشته است. کشورهایی همچون استرالیا که از نظر اقلیمی شباهتهایی با ایران دارند، تجربههای قابل توجهی در این زمینه دارند، بنابراین کشور نیز میتواند با بومیسازی این الگو، از ظرفیت مراتع خود برای تولید انرژی پاک و مدیریت پایدار منابع طبیعی استفاده کند.
ایمنا: آیا مناطق کویری بهترین گزینه برای توسعه انرژی خورشیدی هستند؟
ترابی: این یکی از برداشتهای رایج اما نیازمند اصلاح است، بسیاری تصور میکنند هرجا تابش خورشید بیشتر و پوشش گیاهی کمتر باشد، بهطور حتم بهترین مکان برای احداث نیروگاه خورشیدی است. در حالی که موضوع به این سادگی نیست، در مناطق بسیار گرم و کویری، دمای بالا میتواند بهرهوری صفحات خورشیدی را کاهش دهد، صفحات خورشیدی در دماهای بسیار بالا عملکرد مطلوب خود را از دست میدهند و راندمان تولید برق پایین میآید، در برخی شرایط، این کاهش بهرهوری میتواند قابل توجه باشد، بنابراین صرف تابش بالا به معنای بهترین شرایط تولید انرژی نیست. باید دما، اقلیم، دسترسی، وضعیت خاک، پوشش گیاهی و مسائل زیستمحیطی نیز همزمان بررسی شود.
ایمنا: با این توضیح، چه مناطقی برای اجرای مراتع خورشیدی مناسبتر هستند؟
ترابی: مناطقی که از نظر اقلیمی تعادل بهتری دارند و پوشش گیاهی مرتعی مناسبی در آنها وجود دارد، میتوانند گزینههای مطلوبتری برای اجرای این طرح باشند. برای مثال، بخشهایی از غرب استان اصفهان و بهطور کلی مناطق غربی کشور، بهدلیل برخورداری از شرایط مرتعی بهتر و دمای مناسبتر نسبت به مناطق بسیار گرم کویری، ظرفیت بالایی برای اجرای این الگو دارند، در این مناطق، هم امکان تولید انرژی خورشیدی وجود دارد و هم میتوان از آثار مثبت صفحات بر کاهش تبخیر و بهبود شرایط پوشش گیاهی بهره برد، البته انتخاب هر منطقه باید بر اساس مطالعات دقیق کارشناسی انجام شود و نمیتوان نسخه واحدی برای همه مراتع کشور ارائه کرد.
ایمنا: طرح مراتع خورشیدی در استان اصفهان چگونه مطرح شد؟
ترابی: این ایده برای نخستین بار در مرکز تحقیقات کشاورزی اصفهان مطرح شد و سپس مورد توجه معاونت اقتصادی استانداری اصفهان قرار گرفت. بر همین اساس، درخواست شد که یک طرح الگویی برای استان تهیه شود تا بتوان آن را بهصورت پایلوت اجرا کرد، اهمیت این طرح در آن است که اگر به شکل موفق اجرا شود، میتواند به الگویی برای سایر استانهای کشور تبدیل شود، اصفهان از یک سو با مسئله کمآبی، خشکسالی و فشار بر منابع طبیعی روبهرو است و از سوی دیگر ظرفیت قابل توجهی برای توسعه انرژی خورشیدی دارد. به همین دلیل، اجرای یک طرح الگویی در این استان میتواند ارزش ملی داشته باشد.
ایمنا: مهمترین تفاوت طرح پیشنهادی با نیروگاههای خورشیدی معمول چیست؟
ترابی: تفاوت اصلی در نگاه اکولوژیک به پروژه است، در نیروگاه خورشیدی معمول، ممکن است زمین آمادهسازی، تسطیح و بهطور کامل از کارکرد قبلی خارج شود. اما در مراتع خورشیدی، اصل بر این است که ساختار طبیعی مرتع حفظ شود؛ یعنی خاک تخریب نشود، پوشش گیاهی تا حد امکان باقی بماند و فعالیت مرتعداری به شکل مدیریتشده ادامه پیدا کند، همچنین در این طرح، ارتفاع سازهها، فاصله پنلها، نحوه استقرار آنها و نوع پایهها با حساسیت بیشتری تعیین میشود، استفاده از پایههای کوبشی، پرهیز از ماشینآلات سنگین و رعایت فاصله مناسب میان صفحات، جزو مختصات اصلی این مدل اجرایی است.
ایمنا: آیا شستوشوی صفحات خورشیدی میتواند بر مرتع اثر مثبت داشته باشد؟
ترابی: در برخی شرایط، آبی که برای شستوشوی محدود صفحات خورشیدی استفاده میشود، میتواند بهصورت غیرمستقیم به رطوبت موضعی خاک کمک کند، البته نباید درباره این موضوع اغراق کرد، اما در کنار کاهش تبخیر و ایجاد سایه نسبی، همین مقدار رطوبت نیز میتواند در استقرار بهتر برخی گونههای گیاهی مؤثر باشد، نکته مهم این است که مصرف آب برای شستوشو باید مدیریتشده، محدود و متناسب با شرایط منطقه باشد. هدف اصلی، استفاده بهینه از انرژی خورشیدی و کمک به پایداری مرتع است، نه ایجاد یک مصرف جدید و سنگین آب.
ایمنا: اجرای این طرح چه تأثیری بر اقتصاد محلی و زندگی عشایر دارد؟
ترابی : یکی از نقاط قوت مراتع خورشیدی، امکان پیوند میان انرژی پاک و معیشت محلی است، اگر جامعه محلی در اجرای طرح مشارکت داده شود و از منافع اقتصادی آن بهرهمند شود، این طرح میتواند به بهبود وضعیت اقتصادی مرتعداران و عشایر کمک کند، درآمد مکمل سبب میشود فشار معیشتی کاهش پیدا کند، وقتی درآمد خانوار تنها به دام وابسته نباشد، امکان تصمیمگیری بهتر درباره تعداد دام، زمان چرا و شیوه بهرهبرداری از مرتع فراهم میشود، این مسئله در نهایت به پایداری همزمان اقتصاد محلی و منابع طبیعی کمک میکند.
ایمنا: آیا میتوان این طرح را یک راهکار ملی برای مدیریت همزمان انرژی و منابع طبیعی دانست؟
ترابی: بله، اگر این طرح با برنامهریزی، مطالعه و اجرای دقیق همراه باشد، میتواند یک راهکار ملی محسوب شود، کشور هم به انرژی پاک نیاز دارد و هم به حفاظت از منابع طبیعی. مراتع خورشیدی این ظرفیت را دارد که میان این دو نیاز مهم پیوند برقرار کند، البته اجرای آن باید مرحلهای و برپایه طرحهای الگویی باشد. ابتدا باید در چند منطقه مستعد اجرا شود، نتایج آن بررسی شود و سپس بر اساس تجربههای بهدستآمده، مدل اجرایی برای سایر نقاط کشور توسعه پیدا کند.
ایمنا: مهمترین شرط موفقیت مراتع خورشیدی چیست؟
ترابی: مهمترین شرط موفقیت، اجرای اصولی و پرهیز از نگاه محض عمرانی یا اقتصادی به طرح است، اگر تنها به تولید برق توجه شود و ابعاد مرتعی، زیستمحیطی و اجتماعی نادیده گرفته شود، طرح میتواند آسیبزا باشد، اما اگر تولید انرژی، حفظ خاک، پوشش گیاهی، منافع مرتعداران و مدیریت دام در کنار هم دیده شود، مراتع خورشیدی میتواند یک الگوی موفق باشد. به بیان دیگر، موفقیت این طرح وابسته به طراحی دقیق، مشارکت جامعه محلی، رعایت اصول محیطزیستی، استفاده از فناوری مناسب و نظارت مستمر است.
ایمنا: آینده این طرح را چگونه ارزیابی میکنید؟
ترابی: معتقدم مراتع خورشیدی یکی از طرحهای نوآورانه و آیندهدار کشور است، این طرح میتواند به کاهش مصرف سوختهای فسیلی، کاهش انتشار دیاکسیدکربن، افزایش تولید برق پاک، بهبود معیشت مرتعداران، کاهش فشار چرای دام و تقویت پوشش گیاهی کمک کند، اگر اجرای آن با دقت و بر اساس ضوابط فنی انجام شود، میتواند به یک الگوی ملی در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر و مدیریت پایدار منابع طبیعی تبدیل شود، در شرایطی که کشور با خشکسالی، کمبود برق و ضرورت حفاظت از محیطزیست روبهرو است، مراتع خورشیدی میتواند پاسخی هوشمندانه، علمی و آیندهنگرانه به چند مسئله مهم کشور باشد.
دیدگاهتان را بنویسید