شاید این روزها نام «بانک بریکس» یا «بانک توسعه جدید» زیاد به گوشتان خورده باشد؛ بهویژه بعد از پیوستن ایران به گروه بریکس. اما این بانک دقیقاً چیست؟ آیا همان بریکس است؟ چه تفاوتی با بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول دارد و عضویت ایران در آن چه فایدهای میتواند برای اقتصاد کشور داشته باشد؟
در این مطلب به زبان ساده بانک توسعه جدید یا New Development Bank (NDB) را بررسی میکنیم، اعضای آن را معرفی میکنیم و میبینیم عضویت ایران چه فرصتهایی ایجاد میکند و چه محدودیتهایی دارد.
بانک توسعه جدید بریکس دقیقاً چیست؟
بانک بریکس نام رایجی است که در رسانهها استفاده میشود، اما نام رسمی این نهاد «بانک توسعه جدید» یا New Development Bank (NDB) است. این بانک در سال ۲۰۱۴ با توافق پنج کشور بنیانگذار بریکس (برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی) تأسیس شد و از سال ۲۰۱۵ فعالیت رسمی خود را آغاز کرد. مقر اصلی آن در شانگهای چین قرار دارد و دفاتر منطقهای هم در کشورهای عضو دارد.
هدف اصلی NDB تأمین مالی پروژههای زیرساختی و توسعه پایدار در کشورهای عضو و اقتصادهای نوظهور است. این بانک مثل بانکهای تجاری وام مسکن یا خودرو به افراد نمیدهد. تمرکز آن روی پروژههای بزرگ است؛ از جمله:
- حملونقل و راهآهن
- انرژی و انرژیهای تجدیدپذیر
- آب و فاضلاب
- زیرساختهای شهری و دیجیتال
- پروژههای مرتبط با تغییرات اقلیمی و توسعه پایدار
نکته مهم: ایران از ژانویه ۲۰۲۴ عضو گروه بریکس شده، اما عضویت در بانک توسعه جدید موضوعی جداگانه است و هنوز بهطور رسمی نهایی نشده است.
بانک توسعه جدید چه کاری انجام میدهد؟
مأموریت اصلی NDB تأمین منابع مالی برای پروژههای بزرگ توسعهای است. این بانک از ابزارهایی مثل وام، ضمانت، مشارکت در تأمین مالی پروژهها و ابزارهای مالی جدید استفاده میکند. در سالهای اخیر تأکید ویژهای روی استفاده از ارزهای محلی (مثل یوان چین یا راند آفریقای جنوبی) داشته است. استراتژی ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۶ بانک نیز افزایش سهم تأمین مالی با ارزهای محلی و حمایت از پروژههای اقلیمی را در اولویت قرار داده است.
اگر ایران عضو شود، موضوع اصلی احتمالاً تأمین مالی پروژههای بزرگ اقتصادی خواهد بود، نه وامهای مصرفی یا کوتاهمدت.
تفاوت بانک توسعه جدید با بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول
بانک توسعه جدید و بانک جهانی هر دو در حوزه تأمین مالی توسعه فعالیت میکنند، اما فلسفه و ساختارشان فرق دارد. بانک جهانی بعد از جنگ جهانی دوم شکل گرفت و ساختار رأیدهی آن به میزان سرمایه کشورها وابسته است. در مقابل، NDB توسط کشورهای بریکس ایجاد شد تا نقش اقتصادهای نوظهور را در تأمین مالی توسعه و همکاریهای جنوب-جنوب تقویت کند. این بانک خود را مکمل بانکهای توسعهای دیگر میداند، نه جایگزین کامل آنها.
صندوق بینالمللی پول بیشتر روی ثبات مالی، تراز پرداختها و کمک به کشورهای درگیر بحران ارزی تمرکز دارد. در حالی که بانک توسعه جدید عمدتاً روی زیرساخت و توسعه پایدار کار میکند.
| نهاد | تمرکز اصلی |
| بانک توسعه جدید (NDB) | زیرساخت و توسعه پایدار |
| بانک جهانی | توسعه، کاهش فقر و تأمین مالی پروژهها |
| صندوق بینالمللی پول | ثبات مالی و حمایت در بحرانهای ارزی |
بنابراین عضویت در NDB را نباید با همکاری با صندوق بینالمللی پول یکی دانست.
اعضای بانک توسعه جدید چه کشورهایی هستند؟
اعضای بنیانگذار:
- برزیل
- روسیه
- هند
- چین
- آفریقای جنوبی
اعضای جدید:
- بنگلادش
- امارات متحده عربی
- مصر
- الجزایر
- ازبکستان (که در ژوئن ۲۰۲۶ رسماً به عنوان دهمین عضو پیوست)
کشورهایی مثل اروگوئه، کلمبیا، اتیوپی و آنگولا نیز در مسیر عضویت قرار داشتهاند. نکته کلیدی این است که عضویت در بانک توسعه جدید فقط به کشورهای عضو بریکس محدود نیست.
آیا عضویت در بریکس یعنی عضویت در بانک توسعه جدید؟
خیر. این یکی از مهمترین نکاتی است که باید روشن شود. بریکس یک چارچوب همکاری سیاسی و اقتصادی است، در حالی که NDB یک بانک توسعه چندجانبه با ساختار حقوقی و مالی مستقل است. ممکن است کشوری عضو بریکس باشد اما هنوز عضو NDB نباشد. بنابراین وقتی از «عضویت ایران در بانک بریکس» حرف میزنیم، باید مشخص کنیم منظور عضویت در گروه بریکس است یا بانک توسعه جدید.
وضعیت عضویت ایران در بانک توسعه جدید
ایران در ژانویه ۲۰۲۴ به گروه بریکس پیوست، اما عضویت در بانک توسعه جدید نیازمند طی مراحل حقوقی و اداری جداگانه است. تا زمانی که NDB عضویت ایران را بهطور رسمی اعلام نکند، نمیتوان ایران را عضو کامل بانک دانست. عضویت در بریکس بهتنهایی دسترسی به منابع مالی این بانک را ایجاد نمیکند.
عضویت ایران چه فایدهای میتواند داشته باشد؟
عضویت میتواند فرصتهایی ایجاد کند، اما بهتنهایی مشکلات اقتصادی را حل نمیکند. مهمترین مزایای احتمالی عبارتاند از:
مسیر تازه برای تأمین مالی پروژهها
ایران به سرمایهگذاری گسترده در انرژی، حملونقل، آب، برق و زیرساخت شهری نیاز دارد. NDB میتواند یکی از منابع بالقوه باشد. البته عضویت به معنی دریافت خودکار وام نیست و هر پروژه باید شرایط فنی و مالی بانک را طی کند.
استفاده بیشتر از ارزهای محلی
بانک در سالهای اخیر وامهایی با ارزهای محلی تصویب کرده است. این موضوع برای ایران که با محدودیت دسترسی به دلار و تحریمهای مالی روبهروست، اهمیت دارد. اما نباید آن را به معنای حذف کامل دلار یا بیاثر شدن تحریمها دانست.
تقویت همکاری با کشورهای عضو
چین، هند و روسیه از شرکای مهم اقتصادی ایران هستند. عضویت میتواند پروژههای مشترک در حوزههای انرژی و زیرساخت را تسهیل کند.
دسترسی به تجربه و شبکه فنی
بانکهای توسعهای معمولاً دانش فنی در طراحی پروژه، ارزیابی اقتصادی و مدیریت ریسک ارائه میدهند.
آیا عضویت باعث کاهش قیمت دلار میشود؟
خیر، بهصورت مستقیم و فوری نه. نرخ ارز تحت تأثیر تورم، نقدینگی، سیاست پولی، درآمدهای ارزی، تحریمها و انتظارات بازار است. اگر عضویت در نهایت به افزایش سرمایهگذاری و ایجاد مسیرهای تازه منجر شود، میتواند در بلندمدت اثر داشته باشد، اما انتظار تغییر ناگهانی بازار ارز منطقی نیست.
آیا این بانک میتواند تحریمها را دور بزند؟
بانک توسعه جدید میتواند مسیر مالی متفاوتی ایجاد کند، اما راهحل قطعی تحریمها نیست. فعالیت هر بانک بینالمللی به مقررات، ریسکهای مالی و روابط کارگزاری وابسته است. میزان استفاده واقعی ایران از ظرفیت بانک به شرایط عملی و سازوکارهای انتقال منابع بستگی دارد.
جمعبندی
بانک توسعه جدید یک بانک توسعه چندجانبه است که توسط کشورهای بریکس تأسیس شده و امروز اعضای بیشتری دارد. تمرکز آن روی تأمین مالی پروژههای زیرساختی و توسعه پایدار است و مکمل نهادهایی مثل بانک جهانی محسوب میشود.
برای ایران، عضویت میتواند فرصت دسترسی به منابع مالی جدید، استفاده از ارزهای محلی و تقویت همکاری با اقتصادهای نوظهور را فراهم کند. با این حال باید انتظارات را واقعبینانه نگه داشت: این عضویت نه تحریمها را یکشبه حل میکند، نه تضمین وام خودکار است و نه اثر فوری روی نرخ دلار دارد. ارزش واقعی آن به توانایی کشور در استفاده عملی از این ظرفیت برای پروژههای واقعی بستگی دارد.
دیدگاهتان را بنویسید